“Met de Adaptatiepiramide kunnen overheden voortaan zelf beoordelen hoever ze zijn met klimaatadaptatie”

dinsdag 07 april 2026

In alle regio’s wordt gewerkt om Nederland weerbaarder te maken tegen de gevolgen van klimaatverandering. Maar hoe weet je nu of je goed bezig bent? Doe je de juiste dingen, of zie je misschien nog wat over het hoofd? Om daar beter zicht op te krijgen, hebben stichting CAS en een ruim aantal overheden de Adaptatiepiramide ontwikkeld. Hoe zijn de ervaringen tot dusver? En zouden we de Adaptatiepiramide ook in Brabant goed kunnen gebruiken? Lisette Klok, hitte-expert stichting CAS en betrokken bij de ontwikkeling, vertelt er meer over.

Afbeelding: de Adaptatiepiramide. Bron: Stichting CAS

Zou je kort kunnen uitleggen wat de Adaptatiepiramide is?

Lisette: “De adaptatiepiramide is een tool die zichtbaar maakt hoe je in je gemeente, waterschap of regio op weg bent naar een robuust en klimaatbestendig systeem. Lig je op koers of moet er nog iets extra’s gebeuren? Hij bestaat uit drie lagen die belangrijk zijn bij klimaatadaptatie. Van beneden naar boven zijn dat: het natuurlijk systeem benutten, technische maatregelen nemen en handelen bij extremen. De piramide kan bijvoorbeeld helpen om samen concrete doelen voor klimaatadaptatie te formuleren. Maar je kunt hem ook gebruiken om samen te beoordelen of de adaptatiemaatregelen in jouw gebied moeten worden bijgesteld.”

Hoe is hij ontwikkeld?

“We hebben de piramide tussen 2024 en 2026 samen ontwikkeld met het Hoogheemraadschap van Delfland, Waterschap Vallei en Veluwe, de provincie Gelderland en de gemeenten Dordrecht, Ede, Renkum, Nijkerk, Soest, Apeldoorn, Leusden en Wageningen. Zij wilden graag weten waar zij staan in de opgave op klimaatadaptatie. De eerste opzet van het ontwerp komt van stichting CAS en daarna hebben we hem met de overheden toegepast. Op basis van gedeelde ervaringen tijdens workshopsessies hebben we hem telkens aangepast en verbeterd.”

Workshop adaptatiepiramide Wageningen

Hoe zijn de ervaringen met de gemeenten?

“Verschillende gemeenten hadden verschillende vragen. In Leusden wilden ze bijvoorbeeld voor de thema’s wateroverlast en hitte weten waar ze stonden met klimaatadaptatie. Medewerkers uit verschillende domeinen – van groen en water tot communicatie en erfgoed – brachten samen in kaart wat er al gebeurt. Voor Wageningen gold een beetje hetzelfde maar daar richtten ze ook op droogte en overstromingsrisico’s. De groep was daarnaast minder breed. En de gemeente had geen apart adaptatiebeleid zoals in Leusden. Klimaatadaptatie was verspreid over een groenstrategie en verschillende beleidsstukken.”

En jullie hebben de piramide ook in Renkum, Soest en Nijkerk gebruikt?

“Renkum richtte zich specifiek op droogte: liggen we op koers en wat moet er nog gebeuren? Daarbij kwam ook de vraag op tafel wie waarvoor verantwoordelijk is. Soest en Nijkerk hebben in 2025 met de piramide gewerkt. Soest onderzocht in een grote groep hoe ze in hun vijf omgevingsprogramma’s al werkten aan klimaatadaptatie. Adaptatie was dus verspreid over verschillende programma’s en afdelingen. Ook wilden ze weten of ze al voldeden aan het Convenant Toekomstbestendig Bouwen dat ze hadden ondertekend. De piramide hielp om dit bij elkaar te brengen en te zien waar nog gaten zaten. Ook in Nijkerk wilden ze inzicht in versnipperd beleid en wat er nog ontbrak. En ze wilden weten welke technische oplossingen ze mogelijk konden vervangen door natuurlijke oplossingen.”

En is het nu ook zo dat het klimaatadaptatiebeleid van gemeenten per se de vorm van een piramide moet hebben?

“Eigenlijk omarmt iedereen wel het idee dat het natuurlijk systeem de basis van je maatregelen moet zijn. Tegelijk is elke situatie weer anders. Er zijn gebieden die je gewoon niet meer natuurlijk kunt inrichten, ook al zou dat voor de waterveiligheid het beste zijn. Dat geldt bijvoorbeeld voor bepaalde diepe polders. Of voor sommige gebieden die al bebouwd zijn. En Renkum ligt dicht bij de natuur, waardoor daar het natuurbrandgevaar groter is. Maar dat kun je niet alleen veranderen door het natuurlijk systeem beter te benutten.”

Waarom denk je dat overheden in Brabant ook aan de slag moeten met de Adaptatiepiramide?

“Brabant is daar al mee bezig: de Regio Noord-Oost Brabant verkent nu samen met de provincie hoe ze de piramide kan inzetten voor haar klimaatprogramma. Ik hoop dat er meer initiatieven volgen. Tijdens de ontwikkeling kregen we terug dat de piramide niet alleen handig was om zelf inzicht te krijgen, maar ook als hulpmiddel kon dienen om klimaatadaptatie inzichtelijk te maken voor bestuurders. Het is denk ik een heel handige tool waarmee overheden voortaan zelf inzicht kunnen krijgen hoever ze zijn met klimaatadaptatie. Je moet het zien als een praatplaat of een handige werkvorm. Er is een online tool beschikbaar om een interactieve piramide te maken. En sinds december 2025 kun je workshopmateriaal gratis downloaden, met een handleiding erbij waarin staat hoe je een workshop met de piramide het beste aanpakt. Zo kun je gewoon zelf een sessie of een workshop organiseren, zoals wij dat in Gelderland hebben gedaan. Dus ben je benieuwd hoe het er in jouw gemeente voorstaat met klimaatadaptatie? Dan kan ik je zeker aanraden om de piramide te bekijken.”

Wordt de piramide ook nog voor andere toepassingen gebruikt?

“De piramide is ook een hulpmiddel voor werkregio’s in de nieuwe DPRA-cyclus. Die is begin 2025 begonnen. Daarvoor is Nationale aanpak concrete doelen ontwikkeld. De Adaptatiepiramide speelt een belangrijke rol in deze aanpak. Hij helpt werkregio’s om zelf hun doelen te bepalen voor de verschillende DPRA-thema’s. En verder gebruiken we de piramide ook in verschillende internationale projecten.”