Achter de betoverende wereld van de Efteling schuilt een ingenieus systeem om de vele waterpartijen en waterattracties te voeden en te regelen. Al bijna dertig jaar gebruikt het attractiepark gezuiverd afvalwater uit Kaatsheuvel als bron voor het park. Het is een manier om verdroging in Brabant tegen te gaan. Inmiddels is een nieuw plan in de maak om de effecten van klimaatverandering nog beter te kunnen opvangen. Wij kregen van landschapsarchitect Ivo Südmeier een bijzonder kijkje achter de schermen van de Efteling.

Hoe belangrijk is water voor de Efteling?

Met zo’n vijf miljoen bezoekers per jaar is de Efteling een van de bekendste attractieparken van Nederland. “Water speelt een heel belangrijke rol in de landschappen die wij creëren: in het attractiepark en in de vakantieparken. Overal vind je fonteinen, vijvers en vennen,” vertelt landschapsarchitect Ivo terwijl we naar de Gondoletta-vijver lopen. De boten van de Vliegende Hollander en de gondels van de Gondoletta werken alleen bij voldoende water. Terwijl de Efteling in een relatief droog gebied ligt, met een lage grondwaterstand. Het is een uitdaging waar ze 30 jaar geleden al een oplossing voor gevonden hebben.

Na een week vol sneeuw lopen we met Ivo langs de witte daken van het Volk van Laaf, richting de bootjes die tussen het ijs door varen. Hij is mede-bedenker en -verzorger van alle buitenruimtes van de Efteling en weet dus alles over het watersysteem. Want hoe betoverend deze wereld ook is, ook hier hebben ze te maken met de effecten van klimaatverandering.

Geen vergunning voor het oppompen van meer grondwater

Al bijna 30 jaar maakt de Efteling gebruik van een eigen watersysteem om zuinig met oppervlakte- en grondwater om te gaan: Klaterwater. In 1995 werd het attractiepark uitgebreid met een golfbaan en hadden ze een vergunning nodig om grondwater te onttrekken. Maar de provincie Noord-Brabant stond een extra grondwaterontrekkingsvergunning voor het golfpark niet toe omdat er toen al problemen met verdroging waren. Ivo: “De provincie zei destijds: we geven geen vergunning af, maar we gaan wel samen nadenken over een alternatief. Waterschap Brabantse Delta sloot aan en samen hebben ze een plan bedacht.” Voortaan werd het water niet uit de grond gehaald, maar hergebruikt.

Hoe werkt het watersysteem van de Efteling?

De Efteling ontvangt jaarlijks 400.000 kuub gezuiverd huishoudelijk afvalwater van de rioolwaterzuivering in Kaatsheuvel, 4,5 kilometer verderop. De Efteling stelt hoge eisen aan de waterkwaliteit, want kinderen spelen met het water en je kan natuurlijk nat worden tijdens een ritje in de Piraña. “We hebben daarom een helofytenfilter gemaakt om zwemwaterkwaliteit te krijgen. Dat is niets anders dan een natuurlijk rietfilter van twee voetbalvelden groot.”

Het water stroomt uit de rioolwaterzuivering naar het helofytenfilter dat op het golfpark ligt, op de laagste plek van de Efteling. De niet-gewenste stoffen worden opgenomen door het riet. Als je dat riet stapsgewijs maait en afvoert, verdwijnen de stoffen uit het water. Daarna pompen ze het water van het rietfilter via drie vennen (de watervoorraad) naar het hoogste plek van het park: de Gondoletta-vijver. Via twee verschillende routes en allerlei waterpartijen en attracties stroomt het water dan weer terug naar een ven op het golfpark. Het overschot stroomt weg via een beek.

Hoe kan het watersysteem meegroeien met veranderend klimaat?

Voor een overzicht van de waterpartijen en de omliggende terreinen, maken we een ritje met de Pagode. Op deze ijskoude dag is het rustig in het park en er staat geen rij. Vrij snel stijgen we naar 45 meter hoogte en zien we de wereld van de Efteling onder ons uitstrekken. “De Efteling staat niet stil,” zegt Ivo. “Het watersysteem werkt goed, maar de Efteling wordt groter.” En dat betekent dat het watersysteem ook mee moet groeien. Maar ook klimaatverandering speelt een rol.

“Nu pompen we er water in, en stroomt het er weer uit. Dat is een lineair systeem. We willen toe naar een circulair systeem dat ook kan reageren op een veranderend klimaat. Buien worden extremer, dus we moeten zorgen voor meer buffercapaciteit. We willen het water zo lang mogelijk in ons gebied vasthouden en waar mogelijk laten infiltreren in de bodem. Want we moeten ook de langere droge perioden kunnen opvangen. Met het huidige systeem kunnen we drie weken zonder regen. Maar daarna wordt het lastig.”

Wat zijn de gevolgen voor waterattracties?

Naast de toevoer van gezuiverd afvalwater gebruikt de Efteling het regenwater dat valt op de terreinen. “Dat zijn onze belangrijkste twee bronnen om onze waterpartijen mee te voeden. Bij extreme droogte kunnen sommige waterattracties stilvallen. Dan mogen we grondwater onttrekken, maar dat is een minimale hoeveelheid.” De waterpartijen van drie attracties werken goed binnen een kleine marge van een paar centimeter waterhoogteverschil. Bijvoorbeeld: de bootjes in de Gondoletta-vijver moeten op precies de juiste hoogte aan een kabel worden voortgetrokken. Is er te weinig of juist te veel water in de vijver, dan komt de attractie stil te liggen. Bij extreme regenval moet het water sneller worden afgevoerd. Het liefst blijft het waterpeil in alle vijvers precies gelijk. “Ook de watershow Aquanura is gekoppeld aan een bepaald waterniveau. Als het water hoger staat door een hoosbui, dan draait de show niet. Dat is geen optie.”

Wat is de toekomstvisie van de Efteling?

Het KNMI voorspelt klimaatscenario’s met meer extreme buien en langdurige droogte. Dat betekent een aanpassing in het huidige watersysteem, volgens Ivo. “In onze toekomstvisie gaan we uit van nul procent grondwateronttrekking.” In de nieuwe Watervisie beschrijft de Efteling dat de watervraag groeit en dat de mate van regenval onvoorspelbaar is. Lange droge periodes vormen uitdagingen voor het behoud van de waterkwaliteit en het waterpeil. Met een lokale waterzuivering, de aanvoer van regenwater van buiten de grenzen van de Efteling én de aanleg van een extra waterlandschap, willen ze meer water kunnen hergebruiken en bergen.

De Efteling kijkt over de grenzen van het eigen terrein

Rond 2040 stroomt het water in een natuurlijke kringloop door het hele terrein. Een deel van het afvalwater zuivert de Efteling zelf en vult daarmee de watertoevoer aan. Regenwater dat buiten de poorten van de Efteling valt, kan naar het attractiepark geleid worden. En de natuurlijke waterberging en het helofytenfilter op het voormalig golfpark worden uitgebreid. “In de toekomst hebben we veel meer capaciteit voor waterberging nodig. Tegelijkertijd willen we zuiniger met drinkwater omgaan en een deel van ons eigen afvalwater lokaal zuiveren en terugbrengen in ons eigen watersysteem. Maar we kunnen het niet los zien van alles wat er om ons heen ligt,” zegt Ivo, terwijl hij hoog vanuit de Pagode uitkijkt over het attractiepark en de wijde omgeving. “We moeten over onze grenzen durven kijken. Daarom zijn we in gesprek met de gemeente, de provincie en het waterschap om te zien of we elkaar kunnen helpen.”

“Wij weten dat we in de zomer veel water gebruiken. We moeten bijvoorbeeld onze planten beregenen. Maar valt er in die periode wel voldoende regenwater in de wereld van de Efteling? We moeten op zoek naar alternatieven. In Kaatsheuvel kunnen ze regenwater bij hoosbuien lastig kwijt. Dus stel nou dat we dat overtollige water in ons watersysteem kunnen krijgen? Iets wat voor de buren een probleem is, kan voor ons een oplossing zijn. Dat is onderdeel van onze watervisie.”

Een verborgen waterwereld

Als we langs de attractie Baron 1898 lopen om een stuw te bekijken in een waterloop, wordt Ivo’s verhaal overstemd door het gegil van gasten en het geraas van de achtbaan. Achter de sprookjeswereld van de Efteling ontvouwt zich voor ons een verborgen waterwereld waar bijna niemand weet van heeft. “Water is ontzettend belangrijk voor het verhaal dat we willen vertellen. En de Efteling wil graag koploper zijn als het gaat om duurzaam watergebruik.”

Tekst: Marjolein Bezemer
Foto’s: John van Hamond