De Biesbosch is het grootste zoetwatergetijdengebied van Europa. Eb en vloed zorgt in dit natuurgebied voor een grote diversiteit aan planten en dieren. Het Biesbosch MuseumEiland laat zien hoe we (over-)leven met water: vroeger, nu en ook in de toekomst. Want welke keuze maakt Nederland bij zeespiegelstijging? Komt er ruimte voor de natuur of wordt de delta afgesloten? En wat betekent dat voor de Biesbosch?

In zeven thematische paviljoens vertelt het museum het verhaal over een unieke delta: de geschiedenis, het heden en de toekomst van de Biesbosch. Binnenkort worden twee heringerichte paviljoens heropend met de thema’s “De Natuur aan het Woord” en “Meebewegen met water”. In de paviljoens worden bezoekers ondergedompeld in een interactieve ervaring over leven met water.

Hoe is de Biesbosch ontstaan?

“De zoetwaterdelta De Biesbosch is 600 jaar geleden ontstaan door de Sint-Elisabethsvloed,” vertelt Annemarie de Stigter, commercieel directeur van het Biesbosch MuseumEiland. Een stormvloed brak door de dijken van de Zuid-Hollandse Waard, waardoor zestien dorpen verdronken en een uitgestrekt getijdengebied ontstond. “We vertellen het verhaal over deze vloed en hoe wij ons als mens en als natuur hebben aangepast aan de aan- én afwezigheid van het water.”

Welke transitie heeft de Biesbosch nog meer doorgemaakt?

Om overstromingen te voorkomen, werd in 1970 als onderdeel van de Deltawerken het Haringvliet afgesloten met een dam. Van de ene op de andere dag verminderde het getijdenverschil van 2 meter tot maar 30 centimeter in de Biesbosch en konden trekvissen niet meer migreren. Pas in 2019 werd de Haringvlietdam op een kier gezet om het ecosysteem enigszins te herstellen.

Wat is er de laatste tien jaar veranderd in de Biesbosch?

Onder meer door het project Ruimte voor de Rivier heeft de delta de afgelopen tien jaar meer ruimte gekregen om Nederland weerbaarder te maken tegen weersextremen. Daardoor is ook de Biesbosch veranderd. De Noordwaard, voorheen agrarisch land, is ontpolderd en omgevormd tot een overstroomgebiedvoor de rivier de Merwede. Nu de rivier daar de ruimte krijgt, blijven Gorinchem en Dordrecht droog bij hevige regenval.

Hoe zie je dat terug in het museum?

“In het ene paviljoen vertellen we hoe we ons voortdurend aanpassen aan een veranderend klimaat, ook na de ontpoldering van Noordwaard”, zegt Annemarie. “En in het andere paviljoen gaat het over de natuur. Het mooie is: nu we de rivier meer ruimte hebben gegeven, heeft de natuur zich aangepast. Dat hangt onlosmakelijk samen, waardoor de Biesbosch een enorme transitie heeft doorgemaakt.”

Op welke manier is de natuur veranderd?

Doordat de rivier nu af en toe kan overstromen worden zaden en zanddeeltjes meegesleurd door het water en komen ze op nieuwe plekken terecht. Plant- en diersoorten zijn teruggekomen, zoals grutto’s, veldleeuweriken en trekvissen. Deze verandering is een goed voorbeeld van hoe waterveiligheid en natuurontwikkeling hand in hand kunnen gaan.

Wat betekent de afsluiting van de delta voor de natuur?

“We willen laten zien dat het gevolgen gaat hebben voor de natuur, als je de delta afsluit om ons te beschermen tegen het stijgende water.” Annemarie doelt hier op een van de oplossingsrichtingen die in het Kennisprogramma Zeespiegelstijging van het Deltaprogramma wordt genoemd. Naast meebewegen met het water, is ook een optie beschreven waarbij rivieren mogelijk afgesloten worden. “Als je de invloed van de Noordzee helemaal wegneemt, verdwijnt de getijdenwisseling en droogt de Biesbosch op. We willen mensen op een interactieve, speelse en visueel sterke manier laten zien hoe de natuur zich heeft ontwikkeld. En dat het misschien afbreuk doet aan die rijkdom als we voor een toekomst kiezen met afsluitdijken.”

Wat wil je bereiken met de vernieuwde paviljoens?

“We willen mensen bewust maken dat we in een delta leven,” geeft Annemarie aan. “In Italië groeien kinderen op in de wetenschap dat er een aardbeving kan komen. In Nederland zijn we ons in minder of niet bewust van het feit dat we gewoon onder zeeniveau leven en dat het water kan komen. Dat willen we hier laten zien met een show waarbij je letterlijk in de delta stapt. Vanaf het ontstaan van de Biesbosch zien ze wat er gebeurt met de delta, maar ook wat de gevolgen zijn voor de natuur als er geen invloed van zee meer is als er een afsluitdijk geplaatst wordt. De delta krimpt, of niet, verzilt of niet, en al die effecten komen terug in de tentoonstelling. Dan ga je ontdekken wat de opties in de toekomst zijn en welke gevolgen bepaalde maatregelen hebben voor de Biesbosch.”

Hoe zie je de toekomst?

“We willen de Biesbosch en de natuur graag zo houden. We zijn omgeven door stedelijk gebied en dit is een bufferzone.” De Biesbosch kan namelijk veel water opvangen en de steden droog houden. “Ik ben heel benieuwd hoe de wereld er over vijftig jaar uitziet. Hoe adaptief zijn we dan geweest als beleidsmakers, architecten, bouwers en landschapsontwikkelaars, met de lessen die je leert hier in de Biesbosch? Ik wil ambtenaren uit binnen- en buitenland graag uitnodigen om in het Biesbosch MuseumEiland het gesprek aan te gaan. Want hier zie je letterlijk wat er mogelijk is. Als je meebeweegt met het water doe je geen afbreuk aan het mooie gebied dat er nu is. Dat kan je hier beter ervaren dan achter je bureau.”

Half april zijn de vernieuwde tentoonstellingen te zien in het Biesbosch MuseumEiland. Voor beleidsmakers biedt het museum mogelijkheden tot teambuilding, rondleidingen en overleg.

Betrokken partijen bij de vernieuwing van de paviljoens van het Biesbosch MuseumEiland zijn: Marco Vermeulen en Joyce Langezaal van Studio Marco Vermeulen, provincie Noord-Brabant, Waterschappen Hollandse Delta, Rivierenland en Brabantse Delta, Landschapsarchitect Dirk Sijmons (H+N+S Landschapsarchitecten), Staatsbosbeheer, IVN, Evides, Sportvisserij Zuid West Nederland. 

Tekst: Marjolein Bezemer
Foto: Biesbosch MuseumEiland