Ons klimaat verandert. De temperaturen stijgen en periodes van droogte duren langer en komen vaker voor. Tegelijkertijd krijgen we vaker te maken met extreem weer, zoals hevige regenbuien. Deze gevolgen van klimaatverandering raken ook de natuur. Niet alleen in natuurgebieden, ook het groen in steden en dorpen en zelfs in je eigen achtertuin. Door klimaatverandering staat de natuur extra onder druk. De natuur heeft ook last van droogte, te veel voedingsstoffen, verzuring van bodem en water, versnippering van natuurgebieden en verstoring door bijvoorbeeld geluid, licht en drukte.
De natuur levert veel voordelen voor mensen en voor onze samenleving. Denk bijvoorbeeld aan het zuiveren van de lucht en het leveren van schoon drinkwater. Daarnaast draagt groen bij aan een goede lichamelijk en geestelijke gezondheid. Als de natuur onder druk staat, kan zij minder goed deze voordelen leveren. Daarom werkt de provincie aan gezonde natuur die beter tegen een stootje kan en klaar is voor de toekomst!
De natuur helpt bij het zo veel mogelijk tegengaan van klimaatverandering door het broeikasgas CO2 op te slaan in bijvoorbeeld bossen, bodems en moerassen. Daarnaast kan de natuur helpen om de negatieve gevolgen van klimaatverandering voor de samenleving te beperken. Bomen in dorpen en steden bieden bijvoorbeeld schaduw en verkoeling tijdens hete zomers. Gezonde natuurgebieden werken bovendien als een soort spons. Als er veel regen valt, slaan de bodem, vennen en moerasgebieden het water op zodat er geen wateroverlast optreedt.
Welke effecten heeft klimaatverandering op de natuur?
Kansen en risico’s voor natuur
De bollenschema’s van de Nationale Adaptatiestrategie (NAS) geven een overzicht van de effecten van klimaatverandering op de natuur. Er is een statisch bollenschema uit 2016 en een geüpdatete versie uit 2020. Er is ook een interactief bollenschema dat je kunt gebruiken om te verkennen wat de risico’s en kansen van klimaatverandering zijn voor de natuur. De bollenschema’s laten je ook zien hoe klimaateffecten meerdere sectoren tegelijk kunnen raken. Meer informatie over de bollenschema’s vind je op het nationale kennisportaal klimaatadaptatie.
Klimaateffecten voor Brabantse natuur
Brabant beschikt over een rijke en heel diverse natuur; van bossen en beekdalen tot heide en stuifzanden. Daar kunnen we trots op zijn. Zo zijn de Loonse en Drunense Duinen bijvoorbeeld één van de grootste stuifzandgebieden van West-Europa. Hieronder vind je een kort overzicht van de belangrijkste gevolgen van klimaatverandering voor natuurgebieden in Brabant.
Veranderingen in planten- en diersoorten
De meeste klimaatmodellen voorspellen dat het in de toekomst steeds warmer gaat worden. Periodes van droogte en hitte gaan vaker voorkomen en langer duren. Planten en dieren die van warmte houden en hier goed tegen kunnen, zullen het in de toekomst beter gaan doen. Soorten die houden van koudere temperaturen of slecht tegen droogte kunnen, gaan het moeilijker krijgen. Sommige soorten zullen minder vaak gaan voorkomen of zelfs verdwijnen uit Nederland. Andere soorten gaan vaker voorkomen. Bovendien gaan krijgen we nieuwe planten en dieren, bijvoorbeeld uit Zuid-Europa die steeds beter kunnen overleven in Nederland. Soorten kunnen zich alleen verplaatsen als er voldoende geschikt leefgebied is en natuurgebieden goed met elkaar verbonden zijn. Verbonden natuurgebieden en groene en blauwe verbindingen, zoals heggen, bomenrijen, sloten en beken, zijn daarom steeds belangrijker.
Toenemende druk door ziekten en plagen
Door hogere temperaturen en langere groeiseizoenen kunnen ziekten en (insecten)plagen zich sneller verspreiden en vaker voortplanten. Hierdoor kunnen zij meer schade veroorzaken aan planten en bomen. Natuur die al onder druk staat door bijvoorbeeld droogte, hitte of verzuring is vaak extra kwetsbaar voor aantastingen. Daarnaast kunnen door klimaatverandering nieuwe ziekten en plagen uit andere delen van Europa zich steeds beter vestigen in Nederland.
Veranderingen in het ritme in de natuur
Door de hogere temperaturen begint het groeiseizoen steeds eerder en duurt het langer. Sommige planten en dieren reageren daar anders op. Daardoor is voedsel niet altijd beschikbaar op het juiste moment. Dit kan de voedselketen verstoren. Zo kunnen jonge vogels in het voorjaar minder insecten vinden, omdat de piek in het aantal rupsen al voorbij is.
Toenemende kans op natuur- en bermbranden
Doordat droge perioden in de zomer vaker voorkomen, neemt de kans op natuur- en bermbranden toe. Om het risico op natuur- en bermbranden én de gevolgen ervan zo veel mogelijk te beperken, werkt de provincie samen met veiligheidsregio’s, de brandweer, gemeenten en terreinbeheerders in Gebiedscommissies Natuurbrandbeheersing. Deze commissies maken per gebied een natuurbrandbeheersingsplan. Daarnaast heeft de provincie een dashboard ontwikkeld voor het monitoren van natuurbrandbeheer en om kwetsbare gebieden in kaart te brengen. Op deze pagina kun je ook tips lezen over hoe jezelf kunt helpen om natuurbranden tegen te gaan.
Kansen voor ontwikkeling van natte natuur
In de wintermaanden zal door klimaatverandering de hoeveelheid neerslag toenemen en in de zomer wordt het droger. Om beken niet eerder te laten droogvallen is het belangrijk om ’s winters water (extra) vast te houden. Het extra vasthouden van water in een winter zal een (natuur) gebied natter maken. Deze nieuwe natte natuur heeft (deels) meer dynamiek dan huidige natte gebieden.
Hoe kan extreem weer leiden tot schade aan de natuur?
Vooral de toenemende droge zomers, en ook een enkele zeer natte zomer, zorgen voor grote veranderingen en kunnen natuurschade veroorzaken. De droogtegevoeligheidskaart in de Klimaateffectatlas laat zien welke gebieden in Brabant gevoelig zijn voor droogte.
Lage grondwaterstanden
In grote delen van Brabant staat het grondwater onder druk. Langere droge perioden door klimaatverandering versterken dit probleem. Ook ontwatering, de inrichting van het watersysteem, de snelle afvoer van regenwater en grondwateronttrekkingen spelen hierbij een belangrijke rol. Hierdoor kunnen vennen, beken en andere natte natuurgebieden droogvallen. Ook bossen en heidegebieden hebben hier last van. Dit kan gevolgen hebben voor planten- en diersoorten die afhankelijk zijn van voldoende water. Daarom houdt de provincie de grondwaterstanden nauwlettend in de gaten. Meer daarover lees je op de website van de provincie.
Nattere winters
In de winter valt naar verwachting meer neerslag. Daardoor kan het grondwater deels worden aangevuld en kunnen sommige natte natuurgebieden profiteren van hogere grondwaterstanden. Tegelijkertijd valt regen steeds vaker in korte, intensieve buien. Dit kan lokaal leiden tot wateroverlast, bijvoorbeeld in beekdalen. Voor kwetsbare planten- en diersoorten kan dat risico’s met zich meebrengen. Door gebieden zo in te richten dat zij meer water kunnen vasthouden, kan water langer beschikbaar blijven en kunnen piekbuien beter worden opgevangen.
Wat kan natuur bijdragen aan klimaatadaptatie?
Gezonde natuur helpt Brabant om de gevolgen van hitte, droogte en hevige neerslag op te vangen. Bomen en ander groen zorgen voor schaduw en verkoeling in steden en dorpen. Gezonde bodems, beekdalen, moerassen en natuurvriendelijke oevers kunnen water vasthouden, laten infiltreren en bijdragen aan een betere waterkwaliteit. Bossen, bodems en moerassen leggen bovendien koolstof vast en dragen daarmee ook bij aan het tegengaan van klimaatverandering.
Daarvoor is het belangrijk dat maatregelen passen bij de bodem, het water en de natuur op die plek. Alleen ‘meer groen’ is niet genoeg, het moet ook gevarieerd zijn en verbonden met andere natuur.
Wat doet de provincie om de natuur weerbaarder te maken?
De provincie Noord-Brabant werkt aan een gezonde en weerbare natuur door natuurgebieden te herstellen en te verbinden, voldoende water vast te houden, de bodemkwaliteit te verbeteren en de druk op natuurgebieden te verminderen. Daarnaast wordt gewerkt aan nieuwe natuur en aan een sterker netwerk van natuurgebieden. Met beleid, samenwerking en subsidies ondersteunt de provincie maatregelen die biodiversiteit versterken en natuur beter bestand maken tegen droogte, hitte, wateroverlast en andere gevolgen van klimaatverandering.
Met de Agenda Natuurinclusief Brabant wil de provincie natuur vanaf het begin meenemen bij maatschappelijke en ruimtelijke opgaven, zoals woningbouw, landbouw, infrastructuur en economie. Zo kunnen maatregelen voor klimaatadaptatie ook bijdragen aan de biodiversiteit en wordt Brabant beter bestand tegen hitte, droogte en wateroverlast.
Naast maatregelen in het licht van klimaatverandering is het ook belangrijk dat er aandacht is voor het aanpakken van andere drukfactoren. Denk bijvoorbeeld aan de verdroging in veel natuurgebieden of verzuring van de zandbodems. Gezonde, weerbare natuur vraagt om herstel van het hele ecosysteem, dus ook van de bodem en het (grond)watersysteem.
Voorbeelden van maatregelen om de natuur weerbaarder te maken
Voorbeelden van maatregelen die de provincie neemt om de natuur weerbaarder te maken tegen de effecten van klimaatverandering:
- Zijn moerassen in rivieren een oplossing tegen droogte en wateroverlast?
- Brabant beter voorbereid op natuurbranden
- 2,5 ton beschikbaar voor kleinschalige natuur- en waterprojecten in Noord-Brabant
- “We zijn als Van Gogh: we scheppen iets voor later”
- 9,5 miljoen voor herstel Brabantse bossen
- 50 hectare nieuw bos in het Groene Woud
- Maatregelen - Gereedschapskist Klimaatslim Bos- en Natuurbeheer