Klimaatverandering raakt niet iedereen op dezelfde manier. Sommige inwoners hebben meer last van hitte, droogte of wateroverlast dan anderen. Tegelijkertijd bereiken klimaatmaatregelen en subsidieregelingen niet alle groepen in dezelfde mate. Hoe voorkom je dat klimaatbeleid bestaande verschillen onbedoeld vergroot? Om overheden te helpen met deze vraag ontwikkelde stichting CAS (Climate Adaptation Services), met hulp van de provincie Noord-Brabant en Klimaatrechtvaardig Rotterdam, de Eerlijke Adaptatiewijzer. De tool brengt kennis, hulpmiddelen en storytelling samen om het gesprek over eerlijke adaptatie op gang te brengen. We spreken met Jan-Willem Anker, communicatieadviseur bij CAS en één van de drijvende krachten achter de ontwikkeling van de Eerlijke Adaptatiewijzer.

Wie ben je en wat was jouw rol bij de Eerlijke Adaptatiewijzer?

Jan-Willem: "Mijn achtergrond is eigenlijk helemaal niet beleidsmatig. Ik kom uit de literatuur. Ik heb romans geschreven, dichtbundels gepubliceerd en was als schrijver al veel bezig met klimaatverandering. Toen ik bij CAS terechtkwam, kon ik die belangstelling combineren met communicatie. In de loop van de jaren ben ik steeds meer gaan experimenteren met storytelling binnen klimaatadaptatie. Zo stelde ik drie jaar geleden het script op voor het interactieve klimaatverhaal Ongekend Heet, over een gezin in Eindhoven tijdens een extreme hittegolf. De Eerlijke Adaptatiewijzer was daardoor een heel logisch project om aan te werken."

Hoe is het idee voor de Eerlijke Adaptatiewijzer ontstaan?

Jan-Willem: "Rond 2024 zagen we dat onderwerpen als sociale kwetsbaarheid, bestaanszekerheid en klimaatrechtvaardigheid steeds vaker terugkwamen. We merkten dat overheden daar wel iets mee wilden, maar tegelijk niet goed wisten hoe ze dit thema aan moesten pakken. Toen zijn we gaan kijken: wat is er eigenlijk al aan kennis beschikbaar en hoe kunnen we dat toegankelijk maken?"

Die zoektocht vormde het vertrekpunt van de Eerlijke Adaptatiewijzer. Binnen CAS werden bestaande onderzoeken, rapporten en praktijkervaringen verzameld. Zo bleek het onderzoek naar klimaatrechtvaardigheid van Esmee de Haan een belangrijke kennisbron. Het doel was niet om opnieuw het wiel uit te vinden, maar om bruikbare kennis samen te brengen in een vorm die aansluit bij de dagelijkse praktijk van beleidsmakers en projectleiders. Daarmee ontstond een tool die overheden helpt om het gesprek over eerlijke klimaatadaptatie concreter te maken.

“Maar niet alleen overheden, is mijn inschatting”, vult Jan-Willem aan. “Voor iedere organisatie kan de wijzer een goede gespreksstarter zijn.”

Openingsscherm van de Eerlijke Adaptatiewijzer

Welk probleem willen jullie aanpakken met de Eerlijke Adaptatiewijzer?

Jan-Willem: "Veel klimaatmaatregelen zijn goed bedoeld, maar dat betekent niet automatisch dat ze voor iedereen even goed uitpakken. Je ziet bijvoorbeeld dat subsidies vaker terechtkomen bij mensen die de weg naar regelingen weten te vinden, een koopwoning hebben of voldoende tijd en middelen hebben om ermee aan de slag te gaan. Terwijl juist kwetsbare groepen vaak meer risico lopen door klimaatverandering. Zo zijn wijken met veel sociale huurwoningen vaak minder groen en minder hittebestendig."

Volgens Jan-Willem is dat een van de belangrijkste redenen waarom eerlijke adaptatie steeds meer aandacht krijgt. Klimaatbeleid draait niet alleen om technische oplossingen, maar ook om de vraag wie daarvan profiteert. Daarmee verschuift de aandacht van alleen klimaatbestendigheid naar klimaatbestendigheid voor iedereen.

Rechtvaardigheidswiel van Klimaatrechtvaardig Rotterdam

Hoe werkt de tool?

Jan-Willem: "De Eerlijke Adaptatiewijzer is ingedeeld aan de hand van de methode ‘Analyse, Ambitie en Actie’. Deze methode helpt gebruikers stap voor stap na te denken over hun project en de plek van eerlijke klimaatadaptatie daarin. Elke fase biedt handige tips en verwijst je door naar de documenten waar deze tips vandaan komen. Hierbij hebben we het voor gebruikers heel makkelijk gemaakt om door de tool heen te navigeren. Daarnaast vind je in de tool een klimaatverhaal dat concreet maakt waar je als gemeenteambtenaar tegenaan kunt lopen als je bij klimaatadaptie rekening wil houden met kwetsbare groepen.

Verder heeft het Rechtvaardigheidswiel van Klimaatrechtvaardig Rotterdam een prominente plek gekregen. Daarmee kun je kijken naar allerlei factoren die invloed hebben op kwetsbaarheid en kansen. Denk aan inkomen, gezondheid, taalbeheersing of woonsituatie. Om die factoren beter inzichtelijk te maken, hebben we het wiel interactief en visueel nog wat aantrekkelijker gemaakt. Ook leggen we elk van deze factoren concreet uit. Zo wordt hopelijk meteen duidelijk waarom bijvoorbeeld iemands migratieachtergrond of mentale gezondheid van invloed kan zijn op een adaptatieproject. Net als de Eerlijke Adaptatiewijzer in zijn geheel, is het doel van dit wiel om het gesprek te starten.”

Volgens Jan-Willem is de Eerlijke Adaptatiewijzer nadrukkelijk geen beoordelingsinstrument: "Het dwingt niks af. Het is niet bedoeld om te zeggen wat goed of fout is. Het helpt je vooral om na te denken over dingen die misschien nog niet op je radar stonden. En daar dan het gesprek over aan te gaan."

Welke partijen waren betrokken bij de ontwikkeling?

Jan-Willem: "De provincie Noord-Brabant dacht vanuit eigen kennis mee over de inhoudelijke ontwikkeling van de tool en het klimaatverhaal. Ook bracht de provincie waardevolle ervaringen in over klimaatrechtvaardigheid en sociale kwetsbaarheid, situaties die zij tegenkomen op straat en in de wijk. Klimaatrechtvaardig Rotterdam droeg vooral bij met het rechtvaardigheidswiel en gaf feedback op de manier waarop rechtvaardigheid en sociale kwetsbaarheid in de tool en het verhaal zijn verwerkt.”

CAS ontwikkelde met alle input de tool met daarin het interactieve rechtvaardigheidswiel en het klimaatverhaal. Zo ontstond een gedragen product waarin verschillende kennisbronnen en ervaringen samenkomen.

Voor wie is de Eerlijke Adaptatiewijzer bedoeld?

Jan-Willem: "We hebben de tool in de eerste plaats ontwikkeld voor gemeenten, provincies en waterschappen. Maar eigenlijk kan iedereen die bezig is met klimaatadaptatie er iets aan hebben. Het gaat vooral om een manier van kijken en het voeren van een gesprek. We hopen natuurlijk dat de tool mensen aanzet om met dit thema aan de slag te gaan."

De primaire doelgroep bestaat dus uit professionals die werken aan klimaatadaptatie. Denk aan beleidsmakers, projectleiders en adviseurs die dagelijks bezig zijn met vergroening, hitte, wateroverlast of ruimtelijke inrichting. Voor hen biedt de wijzer een laagdrempelige manier om ook sociale aspecten van klimaatadaptatie mee te nemen in hun afwegingen. Daarmee verbindt de tool twee werelden die in de praktijk niet altijd vanzelfsprekend samenkomen: het fysieke en sociale domein.

Waarom hebben jullie naast de wijzer ook een verhaal ontwikkeld?

Jan-Willem: "Ik geloof sterk in storytelling. Mensen onthouden een verhaal vaak beter dan een rapport of kaartverhaal vol wetenschappelijke kennis. Voor dit soort producten heb je bovendien vooral je verstand nodig. Maar als je mensen in beweging wil krijgen, werkt het niet om alleen een beroep te doen op hun verstand. Daarvoor moet je ook hun gevoel aanspreken. Een goed verhaal doet dat, bijvoorbeeld door meerdere perspectieven op dezelfde situatie te bieden. 

Een verhaal is daarnaast heel handig om te laten zien hoe eerlijke klimaatadaptatie er in de praktijk uit kan zien. Via het personage Tes nemen we gebruikers mee in haar adaptatieproject en de keuzes die daarbij komen kijken."

In het verhaal werkt Tes aan een vergroeningsproject. Onderweg loopt zij tegen vragen aan die veel professionals zullen herkennen. Hoe bereik je verschillende groepen bewoners? Welke belangen spelen er? En hoe voorkom je dat sommige mensen buiten beeld blijven?

Jan-Willem: "Het verhaal van Tes mocht ook een beetje schuren. Het laat bewust zien dat eerlijke klimaatadaptatie soms ingewikkeld is en dat er niet altijd een vanzelfsprekende oplossing is."

Klimaatverhaal over Tes in de Eerlijke Adaptatiewijzer

Welke afwegingen maakten jullie bij het schrijven van het verhaal van Tes?

Jan-Willem: "Op een gegeven moment merkten we dat we zelf voortdurend met dezelfde vragen bezig waren als waar de tool over gaat. Hoe zorg je voor herkenbare personages zonder in stereotypen te vervallen? Hoe laat je diversiteit zien? En hoe doe je dat op een manier die recht doet aan de werkelijkheid? En ik liep als iemand die best bevoorrecht is ook tegen mijn eigen beperkingen aan: de discussie kennen is iets anders dan de discussie voeren.

Juist tijdens het maken van het verhaal ontdekten we hoe ingewikkeld sommige afwegingen zijn. Dat leverde niet alleen een betere tool op, maar ook nieuwe inzichten voor het projectteam zelf. Het was echt een leerzaam proces."

Wanneer is een klimaatadaptatieproject écht eerlijk?

Jan-Willem: "Ik denk niet dat daar één definitief antwoord op bestaat. Voor mij begint het bij de vraag wie voordeel heeft van een maatregel en wie mogelijk buiten beeld blijft. Als je die vraag serieus stelt en verschillende perspectieven meeneemt, zet je al een belangrijke stap. We nodigen iedereen uit om dat eens te proberen."

De waarde van de Eerlijke Adaptatiewijzer zit volgens Jan-Willem in de toegankelijke manier waarop de huidige kennis over eerlijke adaptatie bij elkaar is gebracht. De tool biedt geen kant-en-klare oplossingen, maar stimuleert reflectie en gesprek. En juist daarin schuilt volgens de makers de eerste stap naar eerlijkere klimaatadaptatie.

Ga hier zelf aan de slag met de Eerlijke Adaptatiewijzer

Meer weten?

• Lees ons artikel over het onderzoek naar klimaatrechtvaardigheid van Esmee de Haan.
• Bekijk het kennisdossier over eerlijke klimaatadaptatie van het Landelijke Klimaatportaal.
• Lees het interview op het landelijke portaal over klimaatrechtvaardigheid met Rosemarie van Ham van Klimaatrechtvaardig Rotterdam.
• Bekijk de sociale kwetsbaarheidskaart voor hitte in de Brabantse Klimaateffectatlas.