Hitteproblemen kunnen we alleen effectief aanpakken door vanuit verschillende domeinen met elkaar samen te werken. We moeten dus niet alleen maatregelen nemen in de buitenruimte, maar ook in en aan gebouwen, en op het gebied van gezondheid en calamiteiten.
Er zijn verschillende hulpmiddelen om hitte vanuit verschillende domeinen aan te pakken:
- Een belangrijk hulpmiddel is de Menukaart Hitte in de Gebouwde Omgeving. Dit biedt gemeenten een overzicht van hittemaatregelen (de Menukaart) en een stappenplan om te komen tot een integraal actieplan voor hitte (de Handreiking Integraal Actieplan Hitte).
- De Handreiking Lokaal Hitteplan en de Handreiking Wijkhitteplan kunnen gemeenten helpen om samen met betrokken partijen een hitteplan voor een gemeente of wijk op te stellen.
- Ook handig zijn de hittekaarten in de Klimaateffectatlas Brabant. Je vindt hier kaarten over Nachthitte, Gevoelstemperatuur, Schaduw op fiets- en wandelpaden, Kwetsbare groepen voor hitte, Hitte in gebouwen, Boomkroonbedekking, en Afstand tot koele plekken.
Op deze pagina vind je verder meer informatie over maatregelen tegen hitte in de buitenruimte, hitte in gebouwen en gezondheidsrisico’s door hitte. Meer hulpmiddelen en informatie over hitte vind je op het landelijke Kennisportaal Klimaatadaptatie. Daar kun je ook meer lezen over de landelijke hitteaanpak.
Ben je inwoner of ondernemer? Een deel van de maatregelen hieronder is niet alleen geschikt voor gemeenten, maar ook voor particulieren. Daarnaast vind je via inwoners en ondernemers extra informatie en maatregelen op maat.
Hoe ga je hitte tegen in de buitenruimte?
Gemeenten kunnen hitteproblemen tegengaan door maatregelen te nemen in de buitenruimte van de stad. Een goede manier is de omgeving vergroenen. Groen werkt namelijk verkoelend. Op deze pagina lees je meer over welke maatregelen je in de buitenruimte kunt nemen tegen hitte.
Foto: Beelbank Kennisportaal Klimaatadaptatie
Groen verkoelt
Groen werkt verkoelend doordat het schaduw biedt en water verdampt. Daarnaast heeft een groenere leefomgeving andere voordelen, zoals een betere luchtkwaliteit en een grotere biodiversiteit. In het landelijke kennisdossier Groen in de Stad lees je waarom groen belangrijk is voor klimaatadaptatie. Ook vind je er verschillende hulpmiddelen om de buitenruimte te vergroenen, en tools die inzicht bieden in de hoeveelheid groen in een stad. Verder lees je er over andere voordelen van groen en zijn er verdiepende pagina's voor professionals.
Welke groene maatregelen kun je nemen?
Om de stad te verkoelen kun je bomen of ander groen aanleggen. Dit noemen we ook wel groene maatregelen. Voorbeelden van groene maatregelen:
- Bomen planten. De Bomentabel biedt uitgebreide informatie over 359 boomsoorten en helpt om soorten te kiezen die bijdragen aan een koelere omgeving en daarnaast ook nog andere positieve effecten hebben.
- Groene koele plekken creëren: plekken met veel bomen en groen waar mensen graag zitten. Als een stad genoeg van deze plekken heeft, blijft de hitte overdag beperkt en houdt dit de stad leefbaar. De Afstand-tot-koeltekaart in de Klimaateffectatlas laat de afstand zien tussen gebouwen en de koele plek die daar het dichtste bij ligt. Hoe korter de afstand, hoe beter. Een goede richtlijn is: een koele plek binnen 300 meter van iedere woning. De Handleiding Koelteplekken kan helpen om groene plekken te creëren.
- Zorg voor voldoende schaduw op het heetst van de dag op belangrijke looproutes en in buurten. Een goede richtlijn is: 30 tot 40% schaduw op belangrijke looproutes. Zie hiervoor ook de kaart Schaduw op fiets- en wandelpaden in de Klimaateffectatlas Brabant.
- Gevels vergroenen. Het groen beschermt niet alleen het gebouw zelf tegen opwarming. Het weerkaatst ook minder hitte, waardoor de buitenruimte naast de gevel koeler blijft. Een overzicht van kennis en mogelijkheden vind je in een reader over groene gevels die door verschillende kennisinstituten en het bedrijfsleven is samengesteld.
- Groen dak aanleggen. Een groen dak werkt licht verkoelend op de omgeving doordat het minder warmte afstraalt dan bijvoorbeeld een bitumen dak.
- Pergola’s (pdf, 328 kB) plaatsen. Op sommige locaties is er geen plek voor de diepe wortels van bomen, bijvoorbeeld omdat er in de ondergrond veel kabels en leidingen lopen. Pergola’s met klimplanten kunnen dan een verkoelend alternatief zijn.
- Doorgroeibare verharding. Doorgroeibare verharding voorkomt grote, aaneengesloten verharde oppervlakken. Het wordt ook wel groene bestrating, grasverharding of open bestrating genoemd. Doorgroeibare verharding werkt bijvoorbeeld goed bij parkeerplaatsen, bermen en opritten. Het groen vermindert de opwarming van de straat en daarmee ook de weerkaatsing van warmte naar de omgeving. En het helpt niet alleen tegen hitte, maar ook tegen wateroverlast.
Welke niet-groene maatregelen kun je buiten nemen?
Er bestaan ook niet-groene maatregelen om de omgeving hittebestendiger te maken. Een paar voorbeelden:
- Parasols, schaduwdoeken of canvasdoeken bieden schaduw. Deze doeken zie je vaak in tuinen of op evenementen. Maar je kunt ze ook gebruiken om schoolpleinen of straten van schaduw te voorzien. Dat is bijvoorbeeld handig in winkelstraten waar geen ruimte is voor bomen.
- Natuurlijk gekoelde kunstgrasvelden blijven koel bij zeer hoge temperaturen. Dat komt doordat ze regenwater opvangen, dat bij hoge temperaturen verdampt. Wel zijn sportvelden van echt gras een koelere oplossing dan kunstgras.
- Openbare watertappunten, waterspeelplaatsen voor kinderen en andere watervoorzieningen. Denk aan vernevelaars die met waternevel koelte bieden aan voorbijgangers. Vernevelaars zijn minder bekend in Nederland, maar al wel in gebruik in andere landen.
Hoe ga je hitte tegen in gebouwen?
Doordat het aantal warme dagen toeneemt, hebben mensen steeds meer behoefte aan koelte in hun woning. Uit onderzoek van de Academische Werkplaats Gezonde Leefomgeving blijkt dat meer dan de helft van de mensen slecht verkoeling kan vinden in de eigen woning, tuin of buurt. Lees hieronder meer over hoe je hitte aanpakt in woningen en andere gebouwen.
Wil je als gemeente of woningcorporatie hitte in woningen beperken? Dan kun je gebruikmaken van de Handreiking Hitte in bestaande woningen van het NKWK-onderzoek 'Hitte in woningen'. Ook interessant zijn de Factsheets Hitte in de woning van de Hogeschool van Amsterdam.
Ben je een woningcorporatie of een andere ondernemer in de woonsector? Bekijk dan ook eens Woonsectorpagina op deze website.
Foto: Beeldbank Kennisportaal Klimaatadaptatie
Code Rood
Door klimaatverandering kunnen de temperaturen ook hoger worden dan we tot nu toe gewend zijn. Zo kunnen we ook te maken krijgen met temperaturen van 40 graden of warmer. Sommige woningen kunnen dan zo sterk opwarmen dat het gevaarlijk is om thuis te blijven. Een park of een andere groene buitenruimte biedt dan ook geen verkoeling meer. Deze situatie noemen we ook wel Code Rood voor hitte. Meer hierover kun je lezen op het landelijke kennisportaal.
Welke maatregelen kun je nemen?
Voorbeelden van maatregelen om hitte in gebouwen en woningen te beperken, zijn:
- Houd de warmte zoveel mogelijk buiten het gebouw. De meeste warmte komt via ramen naar binnen. Zonwering aan de buitenkant van de woning werkt goed om hitte te weren, vooral aan de zonkant.
- Vervang tegels in de tuin zoveel mogelijk door groen. Dit heeft een verkoelend effect op de omgeving. Vooral bomen werken verkoelend omdat ze veel schaduw geven.
- Groene daken, ook wel natuurdaken, kunnen woningen verkoelen. Daarnaast bieden groene daken ook andere voordelen. In de Handreiking natuurdaken van de Green Deal Groene Daken vind je achtergrondinformatie en uitleg over hoe je zo’n dak aanlegt. Ook groene gevels werken verkoelend voor woningen.
- Je kunt je woning ventileren door ramen of deuren tegenover elkaar open te zetten. In de avond en vroege ochtend is dat een goede manier om de woning te koelen.
- Met airco’s en ventilatoren kun je binnenruimtes koelen. Maar deze maatregelen zijn minder effectief. Ook hebben airco’s nadelen: ze verbruiken veel energie, stoten via de koelgassen vaak broeikasgassen uit en verwarmen de buitenruimte.
- Lichtgekleurde daken zorgen ervoor dat gebouwen minder opwarmen. Dat komt doordat lichtgekleurde materialen zonlicht over het algemeen beter reflecteren dan donkergekleurde. Dat noemen we het albedo-effect. Door dat effect voelen lichtgekleurde materialen koeler aan en geven ze minder warmte af aan hun omgeving. Let op: op straat en op de begane grond kan weerkaatste straling van lichte oppervlakken wandelaars en fietsers hinderen.
Welke afspraken kunnen gemeenten maken over bouwen en inrichten?
Gemeenten kunnen in beleid en plannen afspraken vastleggen voor klimaatbestendig bouwen en inrichten. De Handreiking Klimaatadaptief Bouwen laat zien hoe je dat volgens de huidige wetgeving kunt doen. Het document geeft voorbeeldregels voor hittemaatregelen in bestemmingsplannen en omgevingsplannen. Voor woningcorporaties is hitte een nieuw probleem. De brochure Corporaties en klimaatadaptatie, thema hittestress gaat over hittemaatregelen door woningcorporaties: waarom is het belangrijk om hitte aan te pakken, wat kun je doen en hoe?
Hoe verkleinen we de risico’s van hitte op de gezondheid?
Tijdens warme periodes kunnen mensen gezondheidsklachten krijgen. Denk aan vermoeidheid, hoofdpijn, uitdroging of oververhitting. Oudere mensen zijn hier extra kwetsbaar voor, net als jonge kinderen, mensen met een beperking, mensen met een chronische ziekte en mensen die weinig sociale contacten hebben. Ook buitenwerkers en sporters kunnen extra last krijgen van hitte.
Fotograaf: Marjolein Bezemer
Lokaal hitteplan
Bij extreme hitte of dreigende extreme hitte activeert het RIVM het Nationaal Hitteplan. Om inwoners goed te beschermen, is het belangrijk dat gemeenten ook een lokaal hitteplan hebben. Daarin staan afspraken over maatregelen, communicatie en verantwoordelijkheden tijdens een periode van hitte. Veel gemeenten stellen dit plan op samen met de GGD en andere lokale organisaties. De Handreiking Lokaal Hitteplan helpt daarbij. Een lokaal hitteplan richt zich vooral op mensen die kwetsbaar zijn voor hitte, zoals eenzame ouderen en mensen met een beperking. Gemeenten kunnen daarnaast ook per wijk een hitteplan maken, samen met bewoners en organisaties in de wijk.
Communicatie over hitte
Het is belangrijk om inwoners op tijd bewust te maken van de gezondheidsrisico’s van hitte. Gemeenten kunnen hiervoor gebruikmaken van bestaande communicatiematerialen, zoals de Toolkit Basiscommunicatie wateroverlast, overstroming, hitte en droogte. Ook kun je allerlei handige informatie vinden op de pagina Hitte van Samen Klimaatbestendig. Communicatie kan bijvoorbeeld gaan over voldoende drinken, de woning koel houden, koelte opzoeken, lichamelijke inspanning beperken op het heetst van de dag, extra letten op buren, familieleden of andere mensen die kwetsbaar zijn, veilig werken en veilig sporten tijdens hitte.
Aandacht voor kinderen, werkenden en medicijngebruik
Naast ouderen en mensen met een beperking verdienen ook kinderen extra aandacht. Kinderen kunnen sneller last krijgen van hitte, bijvoorbeeld op schoolpleinen, in kinderopvanglocaties of tijdens buitenspelen. Ook mensen die buiten werken of beschermende kleding dragen, lopen meer risico op hittestress. Voor hen zijn goede werkafspraken, voldoende pauzes, schaduw en verkoeling belangrijk. Verder kan hitte ook invloed hebben op de werking van bepaalde medicijnen. Het is belangrijk dat zorgprofessionals en gebruikers van deze medicijnen hier alert op zijn.
